Anton Bruckner (1824-1896)
Symfonie nr. 8 in c kleine terts (1884-1887 & 1887-1890)

Allegro moderato

  1. Scherzo: Allegro moderato – Trio: Allegro moderato

  2. Adagio: feierlich langsam, aber nicht schleppend

  3. Finale: feierlich, nicht schnell

 

“Het werk van een buitengewoon groot mens dat zijn andere symfonieën overtreft in intellectuele reikwijdte, grootsheid en reusachtigheid”. Deze lovende woorden schreef de componist Hugo Wolf over de première van de Achtste Symfonie van Anton Bruckner. De ontstaansgeschiedenis van Bruckners Achtste Symfonie is exemplarisch voor zijn symfonieën: uit een jarenlange worsteling met de muzikale materie komt een eerste voltooide versie voort die Bruckner vervolgens herziet en bijschaaft tot een nieuwe versie. Al met al een tijdrovend proces dat bij de Achtste Symfonie tot aan de première niet minder dan zes jaar in beslag heeft genomen.

 

Laatbloeier

Als componist was Bruckner een laatbloeier. Pas op 42-jarige leeftijd voltooide hij zijn Eerste Symfonie. Zijn Nulde Symfonie, die hij al eerder had geschreven, is tijdens zijn leven nooit uitgegeven. Vanaf 1868 woonde en werkte Bruckner in Wenen waar hij een aanstelling had verworven als docent orgel, harmonieleer en contrapunt aan het Weense conservatorium, en als hoforganist. Later kreeg hij daarnaast nog aanstellingen als docent orgel en piano aan de kweekschool Sankt-Anna en als onbezoldigd lector harmonie en contrapunt aan de Weense universiteit. Bruckners verplichtingen als organist en docent namen zoveel tijd in beslag dat hij voor het componeren vooral was aangewezen op zijn vrije zomermaanden.

Halleluja

Na het succes van zijn Zevende Symfonie, het werk waarmee hij als bewonderaar van Wagner uiteindelijk het traditionele Weense publiek voor zich had weten te winnen, begon Bruckner aan een nieuwe symfonie. Deze Achtste Symfonie zou zijn meest groots opgezette en langste werk worden. Tijdens de zomervakantie van 1885 voltooide hij de schetsen van dit nieuwe werk in de streek waar hij zijn jeugd had doorgebracht. In de twee jaren die volgden, werkte Bruckner de schetsen uit en volgde de tijdrovende fase van afwerking, herziening en het maken van de partituur. Op zijn 63ste verjaardag was de nette kopie van de partituur gereed. “Halleluja! Eindelijk is de Achtste Symfonie klaar. Mijn artistieke vader zal de eerste zijn die er kennis van neemt […] Moge het werk genade vinden!” Met deze begeleidende woorden stuurde Bruckner zijn nieuwe geesteskind naar Hermann Levi, de grote Wagnerdirigent die in München Bruckners Zevende Symfonie in première had gebracht en na afloop daarvan de volgende memorabele woorden tot Bruckner had gesproken: “Ik ledig mijn glas ter ere van de grootste symfonicus sedert Beethovens dood”. Helaas vond deze Achtste Symfonie geen genade in Levi’s ogen en hij wees het werk in de huidige vorm af. Bruckner besloot het werk te herzien. Dit werd een langdurig proces waarbij hij een groot aantal passages schrapte, wijzigde en toevoegde en waarbij hij vrijwel geen maat ongewijzigd liet. Zodra de nieuwe versie was voltooid, verzocht Bruckner keizer Franz Joseph om toestemming deze symfonie aan hem te mogen opdragen. De keizer accepteerde Bruckners verzoek en bood aan de publicatie van het werk te financieren. In maart 1892 werd Achtste Symfonie gepubliceerd en werd daarmee de enige van Bruckners symfonieën die voor de première in druk verscheen.

Versies

De oorspronkelijke versie die Bruckner in de periode 1884-1887 had gecomponeerd, is pas in 1973 voor het eerst uitgevoerd (editie Leopold Nowak, 1972). Al eerder had Robert Haas in 1935 een versie uitgebracht waarin hij ruwweg gezegd Bruckners herziene versie heeft aangevuld met de geschrapte passages uit de eerste versie. Deze Haas-editie is bij veel dirigenten geliefd en staat ook bij het Philips Symfonie Orkest op de lessenaar.

Allegro moderato

Het eerste deel is verrassend kort gezien de lengte van de gehele symfonie. Het deel begint zacht, aarzelend, waarna het orkest al snel in volle omvang tot klinken komt. Met lange lijnen, werkt Bruckner steeds opnieuw toe naar een muzikale climax. Na de laatste grote opbouw stopt de muziek, slechts een flarden van herinneringen aan voorgaande thema’s klinken boven het herhaalde ritme in de pauken. Bruckner beschreef dit als ‘Totenuhr’, de doodsklok die tikt in de ruimte waarin iemand ligt die stervende is.

Scherzo: Allegro moderato – Trio: Allegro moderato

Het tweede deel is een gedreven, stralend scherzo. Het trio is lyrisch, teder, weloverwogen en prachtig geïnstrumenteerd waarbij Bruckner voor het eerst in zijn carrière de harp voorschrijft.

Adagio: feierlich langsam, aber nicht schleppend

Het derde deel, Adagio, is een van de meest bijzondere scheppingen van Bruckners hand. De zeer vrome, godvrezende Bruckner componeerde het adagio als een lang gebed, waarbij de noten voor zich spreken.

Finale: feierlich, nicht schnell

In de trotse, krachtige finale voegt Bruckner de thema’s uit de vorige delen samen tot een enorm bouwwerk waarbij hij gebruikt maakt van vele klankregisters in het orkest. Hiermee creëert hij een monumetale, muzikale kathedraal. Groots, enorm, overweldigend…

In het kort

Anton Bruckner

Geboren:                    4 september 1824 te Ansfelden

Gestorven:                11 oktober 1896 te Wenen

 

Symfonie nr. 8 in c kleine terts

Gecomponeerd:       1884-1887 (eerste versie), 1887-1890 (tweede versie)

Opgedragen aan:    Keizer Franz Joseph

Wereldpremière:    18 december 1892 door de Wiener Philharmoniker onder leiding van Hans Richter

PSO-première:        16 november 2019, Muziekgebouw Frits Philips te Eindhoven onder leiding van Jules van Hessen

Duur:                          ca. 80 - 85 minuten

Tekst: Geertje Kramer

© 2013 - 2020  Philips Symfonie Orkest.

 

Auteursrecht: Alle materiaal op deze website is auteursrechtelijk beschermd. Niets van deze website mag worden gedownload, gekopieerd of anderszins worden overgenomen of bewaard zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het Philips Symfonie Orkest.

Google Analytics: Google Analytics helpt ons te analyseren hoe bezoekers onze website gebruiken. Daarbij wordt gebruik gemaakt van “cookies”. U kunt dit weigeren via de Instellingen van uw computer. Wij wijzen u er echter op dat u in dat geval wellicht niet alle mogelijkheden van deze website kunt benutten.

  • LinkedIn App Icon
  • YouTube Social  Icon
  • Instagram-v051916_200
  • Wix Facebook page
  • Wix Twitter page